23.04.2009 21:29
Hvernig rækta á gulrætur

Loftslag á landi okkar er í kaldara lagi til þess að unnt sé að rækta gulrætur, nema þannig sé að ræktun staðið, að ókostir veðurfarsins komi ekki að sök. Margir hafa reynt að sá gulrótum í garðinn sinn eftir að stungið var upp með venjulegum hætti og horft á vesælar, smávaxnar jurtir koma upp af fræinu eftir dúk og disk og kafna síðan í illgresi, eða skila aðeins mjóum títlum, þó svo að áburður hafi verið nægur.
Til þess að gulrætur þrífist þarf moldin að vera hlýrri en hún verður ef svona er að staðið. Hins vegar er með ólíkindum hversu mikil uppskera getur orðið af litlum skika, sé rétt að staðið. Þar sem gulrætur eru ræktaðar til heimilis er í rauninni sjálfgefið að standa verður vel að verki. Annað skilar ekki viðunnandi árangi.
Best er að byrja smátt í sólreit. Algengastir eru reitir, þar sem rammi úr lóðréttum fjölum umlykur moldarskika. Ramminn gætir t.d. verið 2 metrar á breidd og 4 metrar á lengd. Svona reit má jafnvel koma fyrir í kantinum á grasflötum þar sem sólar nýtur vel. Fjalirnar verja bæði gegn vindi og ágangi.
En nú er komið að því sem skiptir sköpum, ef árangur á að vera frábær. Þegar gulrætur eiga hlut að máli skiptir undirhitinn ótrúlega miklu máli. Annað grænmeti kann líka vel að meta ylinn. Svona má fara að til að tryggja hann: Grafið flatbotnaða holu af sömu stærð og reiturinn segir til um, hún þarf að vera svo sem ein skóflustunga á dýpt. Það fer eftir gæðum moldarinnar, sem upp er grafin, hvort hún er notið í reitinn aftur.
Ef reiturinn er gerður í grasflöt, sem góð rækt er í, getur hún verið nothæf, en sé moldin úr arfasæknum garði er hún ónothæf. Vegna þess að ungplöntur gulrótarinnar eru smáar og hverfa fljótt undir illgresi, ef mikið er af illgresisfræi í moldinni, sem þeim er sáð í.
Holan er fyllt af hrossataði, sem verður að vera á því rotnunarstigi að farið sé að hitna dálítið í. Nóg er að holan sé nokkurn veginn sléttfull, óþarfi er að hrúga upp taðinu.
Það ofaná er mokað mold, sömu mold og áður var mokað upp, ef hún er í lagi. Gott er að strá saman við moldina þörungamjöli, en forðast tilbúinn áburð þegar stefnt er að lífrænt ræktaðri afurð.
Reynslan hefur sýnt að bragðgæði gulróta verða mikil þar sem þörungamjöl er notað og þarf ekki mikið af því. Má bæta við seinna á vaxtartíma, ef þurfa þykir.
Það getur borgað sig að setja sérstakt örugglega arfalaust og frjótt moldarlag efst, til að tryggja að gulrótarplönturnar þurfi ekki að keppa vil illgresi, þegar þær koma upp. Heildarþykkt moldar ofan á undirlaginu þarf að vera svo sem 10-15 sentímetrar.
Þegar á sumarið líður eiga gulræturnar eftir að senda ræturnar niður í hrossataðið, sem þá er farið að breytast í létta og góða mold, sem býr þeim kjörskilyrði til vaxtar. Það borgar sig að bleyta vel í öllu saman og lofa því að síga áður en sáð er í raðir þvert á reitinn. Hæfilegt bil milli raða er svo sem 20 sentímetrar í svona smáræktun.
Tryggt þarf að vera að fræið sé nýlega keypt hjá öruggum seljanda. Ársgamalt fræ er ónýtt. Því miður hefur komið fyrir að fólk hefur sáð ónýtu fræi, sem keypt var af seljendum sem ekki höfðu nægilega þekkingu til að bera. Tegundin skiptir máli, en gamalreynd tegund hér á landi nefnist ´Nantes´. Sjálfsagt eru fleiri tegundir álitlegar og gætu þá traustverðugir seljendur bent á þær.
Það verður að vera logn þegar sáð er og það margborgar sig að gefa sér góðan tíma við sáningu, því annars er hætt við að fræið fallið ójafnt niður á jörðina, verði sums staðar í hrúgum og annars staðar eyður. Í svona reit er óhætt að sá nokkuð þétt, þarf ekki að vera meira en sentímetri milli fræjanna. Betra er að sá fremur dreift í röðina, þannig að jurtirnar verði dálítið sitt á hvað, myndi ekki þráðbeina röð.
Ef vel er sáð þarf ekki að grisja fyrr en komnar eru nýtilegar gulræktur, þó smáar séu. Þá er hentugast að taka upp þannig að meira vaxtarrými verður fyrir þær plöntur sem eftir eru. Smáar gulrætur eru mjög fíngerðar og bragðgóðar og henta mjög vel til að eta þær hráar, endur eru þær mjög hollar þannig.
Eftir að sáð hefur verið í reitinn er rétt að hylja fræin með þunnu moldarlagi og þjappa síðast saman með fjalarbút eða flatri skóflu. Ef veður er þurrt borgar sig að breiða ofan á moldina plast eða pappír svo að jarðrakinn nái vel til fræsins, sem verður að blotna til þess að spírun geti hafist. Þessi yfirbreiðsla er fjarlægð þegar farið er að sjást til fræplantnanna.
Gulrótarfræ getur verið nokkuð lengi að taka við sér varla minna en viku við þessi skilyrði, sem tryggja að moldin sé hæfilega hlý, þó að veður sé svalt. Vegna þess hve gulrætur fara hægt af stað að vorinu, er best að vera á fyrra fallinu og sá helst í aprílmánuði, sem er ekki of seint í maí, en uppskerunni seinkar þá að sjálfsögðu.
Eftir sáningu borgar sig að breiða yfir reitinn, svo að þær hlýni betur. Gott er að nota akrílgrisju sem yfirbreiðslu, en hún hefur þann kost að það rignir í gegnum hana og þarf þá ekki að standa í að vökva nema verulegir þurrkar gangi yfir. Til að byrja með og þá einkum ef kalt er í veðri, borgar sig samt að hafa plast eða gler yfir reitnum, en þá verður líka að taka það frá þegar hætta er á ofhitnun í sólskini.
Fyrir þá sem eru í latara lagi við að fylgjast með eða geta ekki verið á staðnum, þegar sól tekur að skína, er hentugra að láta akrílgrisjuna nægja, því að ágætur árangur næst þannig líka. Hana má hafa yfir allan vaxtartímann til að gefa yl og skjól.
Þetta kann að virðast nokkuð flókið, ekki síst vegna þess að farið hefur verð út í smáatriði. Í framkvæmd er þetta í rauninni einfalt og það er betra að tryggja sér árangur með natni, heldur en kasta höndunum til verksins og komast að raun um að uppskera verður eftir því léleg.
23.04.2009 20:54
Sáning
Með því að sá til plantna sinna er einnig hægt að eignast tegundir og afbrigði, sem ekki er
![]() |
| Ungplöntur í sáðbakka |
Fræjunum er sáð gisið en jafnt. Rök eldsýta (eða tannstöngull) notast vel fyrir smáfræ, en mjög fínum fræjum er talið ráðlagt að blanda í þurran sand, sem svo er dreift í pottinn. Flötum fræjum á að sá upp á rönd. Fín fræ á alls ekki að hylja með mold, flest önnur fræ á að hylja með moldarlagi svipuðu að þykkt og fræið er, þó eru allmargar tegundir sem þurfa birtu til að spíra, eða spíra a.m.k. betur í birtu og sakar þá ekki þó í þau grisji, moldarlagið á þeim sé það þunnt.
Að sáningu lokinni er yfirborðið aftur úðað með ylvolgu vatni og potturinn síðan settur í platspoka eða plast bundið yfir hann. Plastið heldur rakanum á moldinni það vel, að oft þarf ekkert að vökva fyrr en fræin fara að spíra, en vel þarf þó að fylgjast með því að rakinn sé hæfilegur, ofþorunun þola fræin ekki. Flest fræ spíra best við jafnan og góða yl, það er u.þ.b. 15-18° C. Sáðboxin þurfa að vera á hlýjum stað en varist að láta þau standa í sól.
![]() |
| Búið að prikla |
Nú svo eru aftur ýmsar aðrar tegundir sem best spíra í algjörri dimmu og þarf þá að byrgja vel pottana. Þar má nefna Calendulu, Centaureu, Cyclamen, Delphinium, Gentiana, Miðdegisblóm, Myosotis, stjúpu, Papaver, Phlox, Schizanthus, fjólur o.fl.
Nokkur orð um sáningu á Prímúlum. Mér hefur reynst vel að þvo prímúlufræ áður en þeim er sáð og hylja það síðan lítið sem ekkert við sáningu. Láta pottinn standa með glærri plasthettu yfir á björtum stað og gæta þess vandlega að alltaf sér vel rakt í pottinum. Þannig sáð virðast mér prímúlufræ spíra vel án frostmeðferðar.
Þegar spírur fara að sjást þarf að vera vel á verði og færa strax þá potta sem verið hafa í dimmu í birtuna. Smá losa um plastið, vökva með gætni og prikla þegar þröngt fer að verða um smáplönturnar. Eftir umplöntun þarf að vökva gætilega þar til plantan hefur náð sér eftir hróflið, vökva þá rækilega og síðan ekki aftur fyrr en moldin er að verða nokkuð þurr.
Herða þarf plöntur sem færast eiga út, með því að láta pottana út á daginn þegar hlýna tekur í veðri og smá venja þær við útiloftið. Hérlendis er ekki reiknandi með öðru en að sá inni til plantna sinna, a.m.k. þeirra fjölæru og raunar flestra einærra líka.
Raki, ylur og hæfileg birta - það eru frumskilyrði í flestum tilvikum. - Og eitt er alveg víst. Þau fræ sem ekki eru hreyfð úr fræpokunum spíra ekki - svo við skulum bara reyna.
23.04.2009 20:30
Safnhaugar

Safnhaugar
Nú hefur Reykjavíkurborg lýst yfir að hún ætli ekki að hirða garðaúrgang hjá fólkiog er það liður í sparnaðaraðgerðum. Það er tilvalið að grípa tækifærið og koma sér upp safnhaug. Ýmsar leiðir er hægt að fara í þeim málum, kaupa tilbúna moltukassa eða smíða sjálf ef fólk er handlagið.
Staðsetning safnkassa
Safnkassinn á að vera þar sem auðvelt er að komast að honum. Gönguleið frá eldhúsi þarf að vera sem styst. Safnkassinn má ekki vera þar sem mjög stórir skaflar koma á vetrum. Stundum getur þó þurft að moka snjó frá honum til að hægt sé að setja í hann og til að loft komist undir hann.
Gott er að hafa safnkassann á skjólsælum og hlýjum stað á möl eða grasi, þannig að vatn sem lekur úr honum geti sigið niður í jarðveginn. Hann þarf að standi örlítið frá jörðu, þannig að loft geti leikið um botninn, t.d. á hellum eða tréklossum.
Nauðsynlegt er að hafa alltaf tiltækt prik eða annað áhald til að jafna og hræra í safnkassanum.
Smá-efnafræði
Í safnkassanum fer fram lífræn öndun eða loftháð niðurbrot en ekki gerjun og er ferlið lyktarlaust. Hitastig á að vera 40-50°C en getur farið allt upp í 60°C í vel einangruðum safnkassa. Af 1 kg af lífrænum úrgangi verður að 0,6 kg af jarðvegsbæti.
Besta hlutfall kolefnis (C) og köfnunarefnis (N) í jarðvegsbæti er 25:1. Þetta hlutfall hjá þeim efnum sem sett eru í kassann kemur fram í listanum hér að neðan.
Það sem fer í safnkassann
Allur matarúrgangur, t.d. (C/N 15-25:1):
- ávextir
- grænmeti
- brauð
- eggjaskurn
- kjöt
- fiskur
- tepokar
- kaffikorgur
- pappírsþurkur
- visnuð blóm og aðrar plöntur (ekki moldin með)
- sag (C/N 500:1, ferskt),
- gras (C/N 15-25:1, ferskt)
- niðurklipptar runnagreinar (C/N 200:1, þurrt)
Garðaúrgangurinn nýtist sem svokallað stoðefni, sem er nauðsynlegt til að bæta kolefnis-/köfnunarefnishlutfallið í kassanum, til að bæta loftstreymið og draga í sig vatn.
Það sem ekki má fara í safnkassann
Efni sem eru skaðleg umhverfinu
- ryksugupokar
- drykkjarfernur,
- sígrettuaska
- plast
- gler
- aska af grillkolum
- katta- og hundasandur
Það sem kemur úr safnkassanum
Í flestum tilvikum er safnkassinn tæmdur u.þ.b. tvisvar á ári, t.d. vor og haust. Það sem kemur úr safnkassanum er nefnt jarðvegsbætir. Hann er notaður sem jarðvegur fyrir plöntur og sáningu, í trjá- og runnabeð, á grasflatir og til að planta í hann grænmeti.
Þegar jarðvegsbætirinn er tekinn úr safnkassanum þarf að setja hann í "eftirþroskun". Efsta lagið (sem minnst hefur brotnað niður) á þó að nota til að byrja á nýrri jarðgerð. Leggja á jarðvegsbætinn úr kassanum til eftirþroskunar á lag af smágreinum og breiða plastdúk yfir hauginn. Eftirþroskunin tekur u.þ.b. hálft ár.
Hvernig á að byrja?
Setja á 10-15 cm lag af smáum greinum í botninn á safnkassanum. Nota á ríkulega gróf og þurr stoðefni eða garðaúrgang í fyrstu lögin. Gjarnan má byrja jarðgerð með fersku grasi eða illgresi á vorin og sumrin til að losna við flugulirfur. Halda á síðan áfram með matarúrgang og stoðefni.
Þegar allt er komið af stað
Nota á einn hluta af stoðefni á móti 2-4 hlutum af venjulegum matarúrgangi. Þegar um er að ræða afganga af fiski eða kjöti þurfa hlutföll úrgangs og stoðefnis að vera jöfn, eða einn hluti fisks eða kjöts á móti einum stoðefnis.
Róta á vel í massanum áður en tæmt er út eldhúsfötunni í kassann. Gott er að blanda vel frá hliðum kassans inn að miðju til þess að jafna hitastigið í honum.
Leggja á matarúrganginn ásamt stoðefninu í kassann, blanda vel og jafna yfirborðið. Gott er að strá stoðefni yfir í hvert sinn sem matarúrgangur er losaður í kassann til að koma í veg fyrir óþef.
Hræra á a.m.k. einu sinni í viku í safnkassanum og stinga u.þ.b. hálfsmánaðarlega loftgöt í massann niður á botn kassans. Þetta er gert til þess að tryggja nægjanlegan aðgang súrefnis við niðurbrot.
Tæma á matarúrgang í safnkassann tvisvar til þrisvar í viku, svo að matarúrgangurinn sé ennþá ferskur þegar hann er settur í kassann. Gott er þó að opna safnkassann ekki oftar en annan hvern dag, til að missa ekki hita úr honum að óþörfu.
20.04.2009 21:25
Matjurtaræktun í borgum

Í fréttablaðinu í dag var athyglisverð grein um matjurtaræktun í borgum. Þar er viðtal við Evu Margréti Reynisdóttur um meistararverkefni hennar í skipulagsfræði við háskólann í Álaborg. Verkefni fjallar sem fyrr segir um matjurtaræktun í borgum og leggur hún til að fólk taki til við að rækta matjurtir í görðum í stað þess að hafa trampólínin þar. Hins vegar ætti það að geta farið saman og hvorutveggja fengið að hafa sitt pláss.
Núna er góður tími til að byrja á því fyrir byrjendur þar sem góður aðgangur er að upplýsingum og fræðslu. www.rit.is, Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands, Heilsuhúsið, Tómstundaskólinn Mímir og fleiri hafa verið með námskeið í matjurtaræktun og safnhaugum.
Hugmyndum þessum eiga sér aukið fylgi og í Evrópu og Bandaríkjunum er heimilisræktun að aukast. Kostirnir eru ótvíræðir, garðrækt er góð fyrir líkama og sál og umhverfið. Allt sem gerir umhverfið grænna er allra hagur, matarreikningar lækka og þú veist hvaðan grænmetið þitt kemur og hvað hefur verið notað við ræktun þess.
Garðurinn þarf ekki að vera stór og ef hann er ekki til staðar er hægt að rækta á svölum, verönd og í eldhúsglugganum, pottum og kerjum. Eitt áhyggjuefni margra er mengun og sumir telja það fyrirstöðu fyrir ræktun í borgum. En Eva Margrét bendir réttilega á að fólk vill lifa og búa í borgum, sitja út í góða veðrinu þegar það fer á kaffihús, en hefur svo áhyggjur af grænmetinu sem það gæti ræktað. Ef eitthvað er þá bætir gróður gæði andrúmsloftsins.
14.04.2009 19:17
Húsatökufólk á Vatnsstíg
Í gær leit ég inn í hús á Vatnsstíg sem er í fréttum í dag. En það er húsatökufólkið á Vatnsstíg. Ég varð mjög hrifin af framtakinu. Þarna er hús sem er búið að standa autt um tíma og húseigendur láta það grotna niður og eflaust á að rífa það þegar að því kemur og byggja einhvern enn einn kumbaldann.
Ég vona að því verði ekki og þarna er hópur af hugsjónafólki sem vill leggja sitt af mörkunum í þjóðfélaginu. Hugmyndin er að þarna sé félagsmiðstöð, fólk geti fengið ókeypis læknisaðstoð og ráðgjöf. Frír matur og einnig er búð sem er frí, það er þú mátt fá það sem þig vanhagar um án þess að borga og eins getur fólk komið með það sem það þarf að losa úr skápunum.
Nú er svo að eigendur vilja fólkið út, greinilega betri kostur að láta húsið liggja undir skemmdum. En frétt um það er hér að neðan kópí/peistuð af vísi.is.
"Um 200 manns höfðu komið sér fyrir innandyra og utan við mannlaust hús við Vatnsstíg og neituðu að yfirgefa það síðdegis þrátt fyrir tilmæli eigenda. Óskað hefur verið eftir aðstoð lögreglu við að fjarlægja hústökufólkið.
Hópur fólks kom sér fyrir í húsinu númer fjórtan við Vatnsstíg fyrir nokkrum dögum. Hústökufólkið ætlaði að stofna þar félagsmiðstöð, þar sem stunda átti róttæka pólitíska starfsemi og annað sem fólki dytti í hug.
Þetta er hús í eigu annarra hvaða rétt hefur þessi hópur til þess að fara inn í þetta hús?
"Þessir menn sem eru búnir að leggja Ísland í rúst, menn eins og Björgólfur Guðmundsson sem hafa verið að kaupa upp hús hérna í miðbænum hafa engann rétt á að eiga þessi hús. Þeir eru ekki bara búnir að leggja Ísland í rúst, heldur líka leggja miðbæinn í rúst og við ætlum ekki að láta það ganga. Þessu er lokið," segir Magnús Snæbjörnsson einn af meðlimum hópsins.
Eigandi hússins er byggingafyrirtækið ÁF hús, en það gaf hústökufólkinu frest til klukkan fjögur í dag til að yfirgefa húsið, en á þeim tíma hafði á annað hundrað manns hins vegar komið sér fyrir bæði innandyra og utan.
Óskað var eftir liðsinni lögreglu við að rýma húsið, en talsmaður hennar sagði verulega hættu stafa af viðveru fólksins þar, enda væri húsið bæði rafmagns- og vatnslaust. Eldhætta er sögð afar mikil og því er talið nauðsynlegt að grípa til aðgerða."
14.04.2009 17:34
Kartöfluréttir

Kartöflubollur
Hráefni:
- 250 g soðnar kartöflur með hýði
- 100 g blaðlaukur
- 2 tsk kartöflumjöl
- 1 egg
- jurtakraftur
- Kartöflurnar og blaðlaukurnar saxað og látið í skál.
- Kartöflumjöli og eggi hrært út í.
- Mótaður í bollur og steikt á pönnu.
Hráefni:
- 250 g soðnar kartöflur með hýði
- 200 gostur
- 2 tsk kartöflumjöl
- 1 egg
- jurtakraftur
- Sama aðferð og bið bollurnar.
- Mótað í kökur og steikt á pönnu.
14.04.2009 10:41
Njólasúpa Helgu

Ég var að glugga í eina af matreiðslubókum Helgu Sigurðardóttur og fann þar uppskrift að njólasúpu. Njólinn hefur fallið í skuggann síðustu árin hjá fólki og flestir líta á hann sem illgresi. Enda er hann mjög duglegur að sá sér og vaxa og harðger planta. Það gleymist að hann er gömul lækna og nytjajurt og hægt er að nota hann í súpur og salöt. Einnig er hægt að nota hann í eggjaköku.
Njóli (Rumex olgifolius) er stórvaxin jurt um meter á hæð eða meira. Hann mun hafa flust snemma til landsins að mannavöldu, og kann best við sig í bleytum, flæðum og árvegun en finnst yfirleitt ekki til fjalla eða langt frá byggð.
Sem lækningajurt er hann barkandi, styrkjandi, hægðaaukandi, blóðhreinsandi, varnar rotnun, þvagaukandi, róandi. Góður við niðurgangi, gulu, harðlífi, lifrabólgu, vatnssýki, kláða, útbrotum, skyrbjúgi, holdsveiki og heimakomu.
Af seyði nýrra blaða drekkist 1 bolli 3svar á dag. Með þvi er gott að þvo allskonar útbrot. Það er líka gott í stólpípur. Af smáskornum rótum, einn hnefa í lítra af vatni, má gera seyði, sem hreinsar blóð og eykur þvag og hægðri.
Í matargerð má nota hann í salöt eða í súpur og grauta og í jafninga, er hann þá notaður svipað og grænkál eða spínat
Njólasúpa Helgu
Hráefni:
- 30 g smjörlíki
- 3 msk hveiti
- 1 1/2 l kjötsoð
- salt og pipar
- 200 g njóli
Aðferð:
- Njólinn þveginn ur köldu vatni.
- saxaður smátt með hníf.
- Kjötsoðið jafnað með smjörbollu.
- Þear súpan sýður er njólinn settur út í og soðið í 5 mínútur.
- Setja má 1/2 harðsoðið egg út í hvern súpudisk fyrir sig.
- Eða kartöflur og rófur.
Hugsanleg útgáfa
Hráefni
- Olífuolía
- 3 msk hveiti (má jafnvel sleppa)
- 1 1/2 lítri grænmetiskraftur+vatn
- salt og pipar eftir smekk
- 200 g njóli.
Aðferð
- Sú sama með njólan og hjá helgu.
- Hugsanlega skera rófuna og kartöflurna í bita og léttsteikja í olíunni
- Soðið með kraftinum þar til það mýkist.
- Njólanum bætt út í 5 mínútum áður en súpan er tekin af hellunni.
13.04.2009 20:38
Perusorbet

Einfaldur peruréttur
Hráefni:
- 1/2 perur
- 2 dl vatn
- 1 -2 msk hunang
- 2 eggjahvítur
Aðferð:
- Perurnar afhýddar og skornar í bita.
- Hunang og perur soðið í vatninu í ca 5 mínútur.
- Eggjahvíturnar stífþeyttar og bætt út í perurnar eftir að það hefur verið kælt.
- Sett í frysti, hrært í því nokkrum sinnum
Tekið úr Vegetarisk hverdagsmad året rundt eftir Kirsten Skaarup
13.04.2009 20:17
janúarsúpa í apríl
Kirsten Skaarup er danskur kokkur og skrifar bækur um grænmetisfæði. Hún hefur skrifað slatta af bókum, þar á meðal Vegetarisk hverdagsmad året rundt. Hún er mjög aðgengileg, góðar og einfaldar uppskriftir. Hún er kaflaskipt eftir mánuðum og tekur mið af því hvað er í boði á hverri árstíð fyrir sig.
Janúarsúpa
Hráefni:
- 1 laukur
- 2 msk olía
- 3 púrrulaukar
- 2 kartöflur
- 100 g rósarkál
- 3-4 grænkálsblöð
- 1 1/4 l vatn + grænmetiskraftur
- Laukurinn og púrrulaukurinn saxaður og léttsteiktur í olíu.
- Kartöflur, rósarkál og grænkálið skorið í bita og bætt út í.
- Grænmetiskrafti og vatni bætt út í og suðan látin komaupp.
- Lækkað undir og látið malla í 15-20 mínútur
- Krydda með salti og pipar eftir smekk (má sleppa)
- Borið fram með góðu brauði.
13.04.2009 13:23
Saffron og kanilkjúklingur

Þessi uppskrift kemur úr bókinni Kitchen of light og er eftir Andreas Viestad, norskan kokk og sjónvarpsmann. Hann hefur gert sjónvarpsþætti sem heita New Scandinavian Cooking. Uppskrift mun vera komin ú gömlu íslensku handriti,frá 14.öld, sem hann hefur síðan útfært. Eflaust hefur sumt af þessu hráefni ekki verið til staðar t.d. olífuolían ímyndar maður sér, en vitað er framandi krydd eins og saffronið kom hingað með kaupskipum Reyndar gæti svo sem olía hafa komið líka.
Saffronkjúklingur
Hráefni:
- 2 kg af kjúkling skorið í 8 bita
- 2 hvítlaukrif, marin
- saffron
- 1 tsk kanil
- 1 tsk sjávarsalt
- 2 tsk hveiti
- 2 msk rauðvínsedik
- 2 msk ólífuolía
- 1/2 bolli hvítvín
- 1/2 bolli kjúklingakraftur
- Kjúklingurinn setur í eldfast mót.
- Kryddi, hveiti, ediki og oliu blandað saman.
- Nuddað á kjúklinginn og hann hulinn.
- Látið liggja í 45 mínútur við stofuhita eða í ísskáp yfir nótt.
- Bakið v/400°F í 30 mínútur.
- Víni og kjúklingakrafti bætt út áog bakað áfram í 20-30 mínútur.
12.04.2009 18:15
Kardimommur
Kille Enna skrifar greinar í Mad og bolig um krydd og hefur gefið út bækur um krydd. Greinar hennar eru mjög skemmtilegar of fróðlegar og hér er ein tekin upp úr mad og bolig á netinu.
Kardemomm, Ellettaria cardamomum er et af de ældste og mest efertragtede kreyddeier í verden eftir safran og vanilla. Prisen pá hele kardemommekaplser af hoj kvalitet er derfor alt andet end lav. Krydderiet betegnes som kreydderiernes dronning. Noget det overhovedet ekke har porblemer med at leve op til.
Halvdelen af verdens kardemommeproduktion eksporteres til de arabisk-talende lande. Her har krydderiet hovedrollen i 'gahwa', deres kardemomme-kaffe. Beduinerne knuser kaffebønnerne groft i en morter sammen med kardemommekapsler (40 pct.), hælder det hele op i en gryde, eventuelt med et strejf af safran og nogle nelliker. Efter en tre minutters kogning sigtes og serveres kaffen, med eller uden sukker.
Kardemomme er hjemmehørende i Sydindien og på Sri Lanka. Den indiske delstat Kerala leverer 70 pct. af kardemomme-produktionen i landet, selvom Guatemala i dag er verdens største eksportør. Bærrene bliver høstet, når de er en tredjedel modne, hvorefter de vaskes for skidt og møg. Kapslerne soltørres i 3 til 4 dage eller i specialdesignede tørringsfaciliteter i 18 til 20 timer.
Man skelner mellem to ægte kardemommearter i Indien. Den ene hedder malabar. Den anden hedder mysore. Farverne på de grønne kardemommekapsler veksler utroligt. De appetitvækkende mørkegrønne kapsler er blevet kunstigt tørret. De soltørrede har en lysegrøn farve, som kommer af den naturlige proces under solens stråler. Der findes et væld af uægte kardemommebuske i Asien. Det er ikke fordi, de er dårligere. De deler mange lighedstræk i smag og aroma. Men de har ikke den eksklusive attitude, som ægte kardemomme har i sig.
Gyldne kapsler
Kardemommepulver skal man holde sig fra. Kapslerne er med til at beskytte frøene mod lys og udtørring. Hvis man vil opgradere sine opskrifter, som indeholder færdigkøbt kardemommepulver, kan man nemt erstatte ¼ tsk kardemommepulver med fire hele kardemommekapsler.
Tjek kvaliteten ved at åbne kapslen. Forhåbentlig inhalerer man automatisk en blanding af eukalyptus, kamfer og citron. Duften er frisk, feminin og rensende. Det er det rene vanvid. Og forhåbentlig kigger man også ned på 12 til 20 sortbrune, fedtede kardemommesten. Hvis det er tilfældet, er det bare med at komme i gang.
Dampede eller kogte ris vinder i smag, hvis der tilsættes et par kapsler fra starten. Krydderiet gør underværker kombineret med spidskommenfrø, kanelstænger, fennikel- og korianderfrø, safrantråde, ingefær og gurkemeje. Denne kombinationen bruges i lamme-, kyllinge- og svineretter. Vil man lave en eksklusiv afslutning på sin is, sirup, saftevand eller kage, skal man bare kombinere verdens tre dyreste krydderier: safran, vanilje og kardemomme. Det virker altid.
De fleste mælkebaserede desserter og shakes er nærmest gift med den friske kamfersmag. I Skandinavien ses krydderiet i bagværk og krydderkager, og så dukker det op i en vifte af varme drikke, f.eks. æblecider, rompunch, te og gløgg. Skandinavien er storimportør af dette krydderi. Paradoksalt nok dukker det yderst sjældent op i det salte køkken.
Til sirup og saft
De hele kardemommekapsler kan tilsættes naturel og fiskes op, når retten er færdig. Man kan også vælge at give krydderiet en på hovedet med en tung genstand, f.eks. støderen til stenmorteren. Nu vil smagen have lettere ved at trænge ind i den valgte ret. Denne metode er ideel til kogte sirupper og safter, hvis retten alligevel ender med at blive sigtet.
Eller man kan male krydderiet i en elektrisk kaffemølle, både med eller uden den grønne kapsel. Har man problemer med at male de hele kapsler, kan man bare tilsætte et lille skud salt eller sukker, alt efter hvad krydderiet skal bruges til, og vupti har man et ensartet hvidt flormelisagtigt pulver.
Selvfølgelig kan man tage kardemommestenene ud af kapslen, inden de ryger op i møllen. Men det tager så pokkers lang tid, og kapslen smager alligevel ikke af synderlig meget.
12.04.2009 18:03
Kartöflu-möndlukaka

Kartöflu-möndlukaka
Hráefni:
- 200 g soðnar kartöflur
- 3 egg
- 85 g hrásykur
- 6 msk hveiti
- 1 tsk lyftiduft
- 20 g möndlur
- Kælið kartöflurnar og afhýðið þær og maukið þær.
- Þeytið eggjarauðurnar saman við sykurinn.
- Lyftiduftið blandað saman við hveitið og sett út í eggjablönduna.
- Bætið kartöflunum út í.
- Hakkið möndlurnar og bætið þeim út í.
- Stífþeytið eggjahvíturnar og blandið þeim varlega saman við.
- Sett í smurt form og stráið semamfræjum og möndluflögum yfir.
- Bakað við 170°C í 45 mínútur.
11.04.2009 17:01
Ólífubrauð

Ólifubrauð
Hráefni:
- 100 g ger
- 2 1/2 dl vatn
- 1 kg hveiti
- 1 laukur
- 1/2 tsk salt
- 1 1/4 dl olifuolía
- 1 msk þurrkuð mynta
- 1/2 l vatn
- 1 bolli svartar steinlausar ólívur
- sesamfræ
Aðferð:
- Gerið leystt upp í volgu vatni.
- Bolla af hveiti bætt út í og hrært saman og látið standa í 30 minútur.
- Laukurinn rifinn og hrært saman við.
- Oliu, myntu og vatni bætt úti.
- Hnoðað vel saman og látið hefast í 2 klst.
- Deigið slegið niður og hnoðað aftur í eitt stórt brauð eða nokkur minni.
- Stráið sesamfræjum yfir og látið hefast í 30 mínútur.
- Baið við 175° í 45 mínútur
11.04.2009 16:51
Páskavikan

Vikan sem byrjar með pálmasunnudegi og lýkur laugardaginn fyrir páska er oft nefnd páskavika. Svo hefur þó ekki alltaf verið og hefur menn stundum greint á um það. Í fornu máli virðist svo sem páskavika byrji með páskadegi, þ.e. vikan eftir páska. Þetta skýrist með því að vikan er talin hefjast með sunnudegi og páskadagur er þá fyrsti dagur vikunnar og hún dregur síðan nafn sitt af páskahátíðinni.
Í umræðum á Alþingi árið 1853 greindi menn á um þetta í umræðum og kom fram tvenns konar skilningur, þ.e. að páskavika hæfist á pálmasunnudag og lyki laugardaginn fyrir páska en aðrir héldu því fram að páskavika hæfist páskadag og lyki laugardaginn hinn næsta á eftir. Þessum síðarnefnda skilningi til stuðnings var vitnað í forn rit, t.d. Laxdæla sögu, þar sem sú merking orðsins skýrist ótvírætt af samhenginu.
Annars er vikan fyrir páska oft nefnd dymbilvika, stundum kyrravika og jafnvel efstavika. Skírdagur og föstudagurinn langi eru gjarnan einu nafni nefndir bænadagar og hefur sú nafngift verið algeng um land allt til skamms tíma. En þessir tveir dagar hafa einnig borið fleiri nöfn þó að þau hafi ekki tíðkast um allt land.
Í Þingeyjarsýslum var orðið skírdagshelgar algengt heiti á þessum helgidögum og aðalheiti þeirra í máli fólks fyrr á tíð. Þetta orð þekktist einnig í Eyjafirði, svo og í nyrsta hluta Norður-Múlasýslu. Enn fremur var þetta orð eitthvað þekkt á Vestfjarðakjálkanum.
Á Austfjörðum þekktust orðin lægri helgar eða lághelgar um bænadagana. Á takmörkuðu svæði um norðanverðan Breiðafjörð og Dali nefndust dagarnir stundum lægri dagar og á stöku stað læridagar.
Heimild tekin af vef Árnastofnunar
06.04.2009 21:16
Útreikningar varðandi páska

Í tímatali Gyðinga var miðað við tunglár og út frá því voru páskarnir reiknaðir. Sem er ástæðan fyrir því að þá ber ekki alltaf upp á sama dag.
Reglan um páska í kirkjum Vesturlanda er sú að páskadagur er fyrsti sunnudagur eftir fyrsta fullt tungl frá og með 21. mars, en þá eru yfirleitt vorjafndægur. Tunglfyllingardagurinn er ekki miðaður við raunveruleikann hverju sinni heldur er hann reiknaður út samkvæmt fastri reglu sem fer þó nærri réttu lagi.
Með þessu móti er hægt að segja fyrir um það langt fram í tímann, hvenær páskar verða á einhverju tilteknu ári. Reglan leiðir til þess að páskadagur getur í fyrsta lagi fallið á 22. mars og í síðasta lagi á 25. apríl en allar dagsetningar þar á milli koma til greina. Páskar geta því alls ekki verið nema í mesta lagi tveimur dögum seinna en í ár, þegar þeir eru 23. apríl.
Þegar kirkjunni fór að vaxa fiskur um hrygg og kristni að breiðast út til stórra svæða við Miðjarðarhaf þótti leiðtogum hennar æskilegt að tryggja að allir kristnir menn héldu hátíðir eins og páska á sama tíma. Þetta var hægara sagt en gert eins og samgöngur voru í þá daga.
Reglan sem Gyðingar höfðu beitt var ekki hentug í þessum tilgangi auk þess sem mönnum þótti miður að vera háðir Gyðingum að þessu leyti. Því var það að menn komu sér í aðalatriðum niður á fyrrnefnda reglu á kirkjuþinginu í Níkeu sem hófst árið 325 eftir Krist, en að vísu tók aldir að koma reglunni á til hlítar.
Á tuttugustu öld hafa sumir kirkjunnar menn hreyft því að festa bæri páskadag betur í almanaki okkar, þó þannig að hann yrði alltaf sunnudagur. Hann mundi þá aðeins hreyfast til um viku í mesta lagi, svipað og sumardagurinn fyrsti gerir í tímatali okkar Íslendinga. Hefur þá til dæmis verið rætt um að páskadagur ætti að vera í annarri viku aprílmánaðar.
Heimild: Vísindavefurinn


